Kanser ilişkili yorgunluk (CRF) hastaların %80-100'ünde kemoterapi sırasında, %30'unda tedavi sonrası aylarca-yıllarca devam eden yaygın semptomdur. Normal yorgunluktan farkı: dinlenmekle geçmez, orantısız, multidimensiyonel (fiziksel, duygusal, bilişsel).
Ölçüm Araçları
Brief Fatigue Inventory (BFI) 9 madde, 0-10 şiddet; ≥4 orta-şiddetli. FACIT-Fatigue 13 madde; <30 şiddetli. PROMIS Fatigue dinamik bilgisayar uyarlamalı test. NCCN rehberi her onkoloji ziyaretinde 0-10 skala ile değerlendirme önerir.
Patofizyoloji
Multifaktöriyel: proinflamatuar sitokinler (IL-6, TNF-α), anemi, hipotiroidi, kaşeksi, depresyon, uyku bozukluğu, ilaç yan etkileri, dekondisyon. Wang 2017 inflamasyon ve HPA aksı disregülasyonunu CRF'de merkezi mekanizma olarak tanımlar.
Egzersiz Kanıtı
Mishra 2012 (Cochrane) meta-analizi egzersizin CRF'de etkili olduğunu gösterir; aerobik + direnç kombinasyonu en etkili. Campbell 2019 ACSM Roundtable onkoloji hastalarında haftada 150 dk orta-yoğun aerobik + 2 gün direnç önerir.
Pilates Müdahalesi
CRF için pilates: orta yoğunluk akış (RPE 11-13), direnç eklemeli (reformer, band), mindful nefes (enerji koruma), kısa seanslar (30-45 dk), sabah/öğle saatleri (gece uyku bozmaması), enerji yönetim prensipleri (önceliklendirme). Pinto 2021 (Cancer Med) kanserli hastalarda pilatesin fatigue skorunu azalttığını göstermiştir.
Yoğunluk Progresyonu
Başlangıç haftada 2 gün × 20 dk, aşamalı olarak 3-5 gün × 30-45 dk. Kemoterapi sonrası 48 saat ve nadir yan etki (mukozit, nötropenik ateş) döneminde yoğunluk azaltılır.
Sık Sorulan Sorular
Tedavi sırasında yorgunken egzersiz mi?
Evet; paradoksal olarak egzersiz CRF'yi azaltır. Yatağa uzamış dinlenme dekondisyonu artırır.
Hangi egzersiz en etkili?
Aerobik + direnç + esneklik kombinasyonu (ACSM).
Kortizon alırken?
Kas kaybı ve metabolik etkilerine karşı rezistans egzersizi özellikle faydalı.